Woonwagenkamp is discriminatie zat

HILVERSUM – Woonwagenbewoners hebben genoeg van de achterstelling. Tijd om afspraken na te komen: minstens 25 extra standplaatsen erbij. De bijna volle publieke tribune bij de raadscommissie Ruimtelijke Ordening van 26 augustus plus drie insprekers lieten zien hoe hoog de nood is.

Er zijn 25 extra standplaatsen toegezegd, te realiseren vóór 2030. Zo staat het in de Woonvisie 2021 tot 2030: ‘We bieden ruimte om de behoefte aan woonwagenstandplaatsen op te vangen. Daarvoor treffen we voorbereidingen om tot 2030 het aantal standplaatsen met ongeveer vijfentwintig plaatsen uit te breiden. (…) We inventariseren hoeveel potentiële woonwagenbewoners willen huren, en hoeveel er een eigen wagen willen kopen.’ Klinkt veelbelovend, maar met nog amper drie jaar te gaan moeten de eerste stappen nog worden gezet. Wethouder Wonen Jacqueline Kalk (PvdA/PRO) zat er zichtbaar mee in d’r maag. Nee, eenvoudig was het allemaal niet, maar de wethouder heeft haar ‘startnotitie’ al klaar.

OpStand.nu stelde in maart al schriftelijke vragen aan het college over de voortgang. De beantwoording én ervaringen van bewoners van Egelshoek, Van Ghentlaan, Erfgooiersstraat en Diependaalselaan stelden niet echt gerust. Coalitiepartijen VVD, CDA, Democraten Hilversum en GroenLinks/PvdA, en daarvoor Hart voor Hilversum, keken zoals altijd niet naar de kampen om. Met bewoners was nog zelfs nog helemaal niet gesproken over uitbreiding, noch over andere problemen zoals slechte riolering, een snel internet, brandgevaarlijke situaties en leegstaande huurwagens. Ook wooncorporatie Dudok Wonen, beheerder van drie locaties en sociaal verhuurder van een aantal woonwagens, liet weinig van zich horen. Dus verzocht OpStand.nu dit onderwerp in de commissie te bespreken. Op woensdagavond 26 augustus was het zover.

Helaas vond Defend Loosdrecht het nodig diezelfde avond met een handjevol demonstranten voor het raadhuis zijn afkeer van asielzoekers te ventileren, compleet met het ten gehore brengen van racistische AI-liedjes. Uit vrees voor agressie, vanwege eerdere ervaringen met deze groep, besloot de gemeente een beperkt aantal mensen tot de publieke tribune toe te laten. Enkele woonwagenbewoners waren daarvan de dupe. Bizar toeval? Menig woonwagenbewoner zag er een bevestiging in van hoe ze meestal worden bejegend. “Zeker niet bedoeld, maar inderdaad onhandig”, zo vond ook een ambtenaar die om uitleg werd gevraagd. 

Voorop staat voor OpStand.nu: nu eens niet alleen ‘over’ woonwagenbewoners maar ‘met’. Participatie klinkt sjiek, maar kan doodsimpel zijn. Dat begint met naar de ander luisteren, elkaar serieus nemen en leren van de ervaringen van bewoners. Het is vervolgens aan de overheid om te kijken wat wel en wat niet kan en aan de gemeenteraad om knopen door te hakken. Met enige verbijstering vernamen raadsleden dan ook dat de ‘startnotitie’ bijna af is, maar dat woonwagenbewoners daar nog totaal niet in zijn betrokken. Extra pikant: woonwagenbeleid en participatie vallen onder dezelfde wethouder. Maar zoals wel vaker blijkt papier – ook digitaal – geduldig en de werkelijkheid weerbarstig.

Geen uitsterfbeleid

Overigens gaat het bij uitbreiding niet om een aardig gebaar richting een minderheidsgroep of om Wiedergutmachung, maar om het simpelweg naleven van de wet. Het oude uitsterfbeleid mag sinds 2018 niet meer. Ook woonwagenbewoners hebben rechten. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens oordeelt dat ze een minderheidsgroep vormen met een eigen culturele identiteit die bescherming van de overheid verdient.

Het College voor de Rechten van de Mens vult aan dat het beleid van gemeenten gericht op vermindering van het aantal standplaatsen tot nul, het zogeheten uitsterfbeleid, in strijd is met het grondwettelijk recht op gelijke behandeling. Geregeld, zou je zeggen. Niet dus. De Nationale Ombudsman constateerde in 2017 dat gemeenten tekort schoten in hun betrouwbaarheid jegens woonwagenbewoners. De Ombudsman adviseerde een gezamenlijke visievorming met gemeenten, woningcorporaties en bewoners, een beleidskader voor gemeenten en woningcorporaties en het monitoren van het aantal standplaatsen in Nederland. Die is er inmiddels alweer een aantal jaren.

Veel gemeenten hebben dan ook al een woonwagenbeleid, dat voorziet in uitbreiding en het opknappen van kampen. Zo niet Hilversum, dat hard op weg lijkt hekkensluiter te worden, met nu pas een eerste ‘startnotitie’ in aantocht. Gooise Meren pakt het voortvarender aan. Ook daar moet het woonwagenbeleid weliswaar nog van de grond komen, maar Gooise Meren heeft wel al een ‘behoefteonderzoek’ uitgevoerd. De omgang met woonwagenbewoners laat in Hilversum nog steeds zeer te wensen over, zo getuigden ook de drie insprekers in de commissie.

Ook rijst de vraag of Hilversum niet stiekem toch een uitsterfbeleid voert. Meerdere woonwagens/vakken staan al jaren leeg. Op enkele kampen zijn vakken voorzien van betonblokken, zodat niemand daar iets op kan zetten. Vanwege de brandveiligheid, luidt de verklaring. Maar even verderop staan wagens gewoon zij een zij, met nauwelijks ruimte ertussen. “Waarom dan geen andere brandmaatregelen, zoals extra brandslangen?”, vraagt een bewoonster van de Van Ghentlaan zich af. De woningcorporatie maakt geen haast, de gemeente net zo min. Wel zijn op Egelshoek vakken verkocht. Dat betekent feitelijk inkrimping van het kamp, want wat als de eigenaar over enkele jaren besluit om zijn standplaats met opstal aan een willekeurige vreemde te verkopen? 

In 2018 publiceerde het Ministerie van Binnenlandse zaken het Beleidskader gemeentelijk woonwagen- en standplaatsenbeleid, aangevuld door een ruim 100 pagina’s tellend advies van de Vereniging Behoud Woonwagencultuur Nederland.

Uit het Beleidskader:
– De gemeente stelt het beleid voor woonwagens en standplaatsen vast als onderdeel van het volkshuisvestingsbeleid;
– Het beleid dient voldoende rekening te houden met en ruimte te geven voor het woonwagenleven van woonwagenbewoners;
– Hiervoor is nodig dat de behoefte aan standplaatsen helder is;
– Corporaties voorzien in de huisvesting van woonwagenbewoners voor zover deze tot de doelgroep behoren;
– De afbouw van standplaatsen is niet toegestaan (behoudens uitzonderlijke omstandigheden) zolang er behoefte is aan standplaatsen;
– Een woningzoekende woonwagenbewoner die dit wenst, heeft binnen een redelijke termijn kans op een standplaats.

Uitsterfbeleid: toen niet veilig, nog steeds niet?

Over woonwagenbewoners bestaan veel misverstanden, zoals het idee dat alle woonwagenbewoners ‘zigeuners’ zijn. Dat is de oude, niet altijd flatteuze benaming voor Roma en Sinti. Veel bewoners zijn van oorsprong ‘reizigers’, die al generaties in wagens door het land trekken. Inmiddels is de woonwagencultuur op papier beschermd, maar dat was niet altijd zo en er is nog steeds sprake van vooroordeel en achterstelling.

Verhalen uit de vier Hilversumse kampen wijzing nog altijd naar ongelijke behandeling: van alledaagse discriminatie in contact met ‘burgers’ en hun vooroordelen, tot ‘institutioneel racisme’ als de overheid aan zet is of er bij de bank wordt aangeklopt voor een hypotheek. Zoals een ondernemer op Egelshoek stelt: “We zijn altijd als oud vuil behandeld. We weten niet beter.”

De woonwagengeschiedenis voert ver. Reizigers trekken al eeuwen door Europa van plek naar plek, naar waar ze in hun levensonderhoud kunnen voorzien. Ze beoefenden ambachtelijke beroepen als scharensliep, muzikant, landarbeider, stoelenmatter, paardenhandelaar, kermisexploitant en later vaak handelaar in auto’s en onderdelen. De afwijkende, autonome leefstijl van reizigers en zigeuners in woonwagens en woonboten viel niet altijd goed bij burgers en zeker niet bij de nazi’s. In WO-II zijn honderdduizenden Europese reizigers, Roma en Sinti door de nazi’s afgevoerd en vermoord, soms ter plaatse geëxecuteerd. Beroemd is de foto van het ‘zigeunermeisje’ Settela Steinbach, in de deuropening van een veewagon op transport naar Auschwitz, waar ze is vergast. Men dacht lang dat ze joods was, totdat een journalist eind 20e eeuw ontdekte dat zij tot de Roma en Sinti behoorde. Op 16 mei 1944 gaf de nazi-bezetter opdracht tot een landelijke razzia op woonwagenbewoners. De Nederlandse en Duitse politie werkten samen om kampen te omsingelen en mensen op te pakken. Autoriteiten deden er al eerder alles aan om het rondtrekken te voorkomen. Een bewoner van Egelshoek: “Mijn grootvader vertelde hoe onze wagens aan de rand van het Korversbos aan de ketting werden gelegd en van wielen ontdaan.” In 1943 telde dit kamp 18 wagens en 91 bewoners. Onder druk van de bezetter en de lokale NSB-autoriteiten werd het in 1944 opgedoekt.

De nazi-vervolging ten spijt werden woonwagenbewoners ook na de oorlog als tweederangsburgers bejegend. De Woonwagenwet, die in de jaren ’60 werd ingevoerd, was feitelijk een uitsterfbeleid. Grotere kampen moesten verdwijnen. Er werden plekken aangewezen waar één of meer families permanent konden staan. Zo ontstonden veel van de huidige, kleinere kampen, zoals aan de Diependaalselaan en de Erfgooiersstraat. Het reizen werd ontmoedigd, al trokken sommigen – vooral Roma en Sinti – zich daar weinig van aan. Beroemd werd de ‘zigeunerkoning’ Koko Petalo. Hij kwam in de jaren ’70 en ’80 meer dan eens in conflict met de autoriteiten over standplaatsen.

In Hilversum zijn vier woonwagenlocaties. De grootste is nog steeds Egelshoek, met niet alleen standplaatsen maar ook ruimte voor traditionele kampgebonden bedrijvigheid in de vorm van onder meer handel in auto’s en onderdelen. Over de ontluisterende totstandkoming van Egelshoek stelde voormalig gemeenteambtenaar Peter W.A. Verdonk in een reeks artikelen voor de historische kring Albert Perk vast: ‘Hoe groter de afstand van een woonwagenkamp tot de bebouwde kom of doorgaande hoofdwegen dus was, hoe beter de ligging door de rijksoverheid werd beoordeeld.’ Je reinste discriminatie. Dat het kamp pal naast het vliegveld lag, was destijds geen bezwaar. Doet denken aan de geplande bouw van een asielzoekerscentrum tussen de Naarderweg en het spoor, tegenover het GAD-afvalscheidingsstation.

De toekomst van bedrijventerrein naast Egelshoek is overigens allesbehalve veilig. Wethouder Floris Voorink (VVD, Economische Zaken) kon in de commissievergadering niet garanderen dat de autobedrijven niet plaats moeten maken voor standplaatsen. Een van zijn ambtenaren was stelliger. Volgens hem was einde voor het bedrijventerrein in zicht. Ondernemers kregen dit jaar een huurcontract van nog slechts 5 jaar, terwijl het vorige voor 30 jaar gold. Een van de eigenaren: “Dat kan ik inderdaad niet anders interpreteren dan als het begin van het einde. Hoe moet ik nu investeren, laat staan verduurzamen? De bank ziet me komen, voor nog maar vijf jaar.”

Belofte maakt schuld

Wat moet er gebeuren om de beloofde 25 (vrijwel zeker meer) standplaatsen te realiseren? Allereerst met alle bewoners in gesprek over de huidige behoefte aan standplaatsen, zowel in pacht (een eigen woonwagen) als gehuurd. Op dit moment is op drie locaties sprake van verhuur door woningcorporatie Dudok Wonen.

Het lijkt simpel, maar uitbreiding vraagt investeringen. Denk aan de aankoop van belendende percelen door de gemeente en het regelen van voorzieningen als riolering, waterleidingen, elektriciteit en internet. Het zomaar opheffen van de autobedrijven op Egelshoek is geen oplossing maar een laffe sigaar uit eigen doos. Het Beleidskader stelt niet voor niets: ‘Het beleid dient voldoende rekening te houden met en ruimte te geven voor het woonwagenleven.’ Daar hoort bedrijvigheid bij.

Uitbreiden kan ook niet door even wat woonwagens ertussen te frommelen. Sommige staan al gevaarlijk dicht op elkaar. Ook op de woonwagenlocaties wordt hittestress gevoeld en moet rekening worden gehouden met brandgevaar, naast redelijk woongenot. Uitbreiding betekent ondertussen ook wel degelijk hier en daar herschikking, in overleg met bewoners. Ook woonwagenbewoners hebben allicht behoefte aan vergroening en verduurzaming, en aan parkeerruimte. Op het eerste gezicht bieden alleen Egelshoek en Van Ghentlaan ruimte voor uitbreiding, al is het maar met ‘een paar straatjes erbij’. Om enorme oppervlaktes gaat het niet, wel moeten er ook voor het bijplaatsen van woonwagens regels in acht worden genomen.